تبیین قرآن در سیره پیامبر اکرمصلیاللهعلیهوآلهوسلم، نظامی جامع برای هدایت انسان و ساماندهی جامعه بر مدار وحی است. چالش اصلی در مطالعات قرآنی، عدم استخراج یک الگوی مدلمحور و سهبُعدی است که تعادل میان معنا، عمل و ساخت اجتماعی را محور تعلیم قرار دهد. این پژوهش، با هدف بازسازی الگوی سهبُعدی تبیین قرآن بر پایه تعادل معرفتی، عملی و تقنینی، از روش توصیفی-تحلیلی و استناد به متون اصیل سیره و حدیث بهره میگیرد تا این خلاء مدلسازی را پر کند و ابعاد اندازهشناسی، شیوهها و غایات تبیین را یکپارچه سازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که الگوی تبیین نبوی دارای سه بُعد ساختارمند است. بُعد اول، اندازه تبیین را از سطح فردی (تعلیم ده آیه) تا مقیاس نظام حکومتی تحلیل میکند. بُعد دوم، شیوههای تبیینی را در سه رویکرد کلامی بیانی (بلاغت و پرسشمحوری)، رفتاری/عملی (تمرین جمعی و تزکیه) و انطباقی - تیسیر (تدرج و تناسب با مخاطب) معرفی مینماید. بُعد سوم، غایتهای سهگانه را تبیین میکند؛ از هدف هدایتی-تربیتی (تقدم تزکیه) آغاز شده، از غایت تقنینی-راهبردی (قرآن معیار مشروعیت رهبری) عبور کرده، و به هدف اجتماعی- تمدنی (تعیین منزلت بر اساس دانش قرآنی) ختم میشود. دستاورد علمی این تحقیق، بازسازی یک نظام تبیین سهبُعدی است که تبیین نبوی را سازوکار تربیت، تقنین و تمدنسازی میداند و زیربنایی برای طراحی الگوی معاصر تعلیم قرآنی در نظامهای آموزشی رسمی فراهم میآورد.
