مطالعات فقه الحدیثی

مطالعات فقه الحدیثی

تمایز غالیان و متهمان به غلو؛ بازخوانی تعامل متفاوت ائمه: و اصحاب امامیه با این دو گروه؛ بر پایۀ فقه‌الحدیث روایات احکام غالیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قرآن و حدیث قم، سطح 4 امام شناسی بنیاد بین المللی امامت قم، استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم
2 رئیس بنیاد بین‌المللی امامت
چکیده
از دیرباز تا امروز، عدم توجه کافی به تمایز میان غالیان و متهمان به غلو، سوء‌تفاهم‌هایی را در‌پی‌داشته است. غالیان یا محکومان به غلو همچون عبدالله بن‌سبا و ابوالخطاب، اُلوهیت یا صفات و افعال مختص الهی را به ائمه: نسبت می‌دادند. امامان: با احکام قاطع و سخت‌گیرانه، همچنین مجازات‌های سنگین برای هرگونه ارتباط با غالیان، هر دوگونۀ غالیان اُلوهی و تفویضی(صفاتی یا افعالی) را با موفقیت از جامعۀ امامیه اخراج نمودند. بنابراین هیچ روایتی از آن‌ها ـ مگر در دوران استقامتشان ـ در حدیث امامیه بازتاب نیافته‌است. اما از آخرین سالهای عصر حضور و در سنتی نوپدید، گروهی از محدثان امامیه همچون جابرجعفی، مفضل بن‌عمر و محمد بن‌سنان که الوهیت و صفات و افعال مختص الهی را از ائمه: نفی می‌کردند و با ائمه: و بزرگان اصحاب، روابط گستردۀ اجتماعی و حدیثی داشتند هم متهم به غلو شدند؛ امّا هیچ‌گاه مجازات‌ها و احکام ویژۀ غالیان در موردشان اجراء نشده‌بود. با توجه با اینکه امامان: هیچ‌گاه مجازاتی خفیف‌‌تر از ارتداد و کفر فقهی را برای غالیان بیان نفرموده‌بودند و ارتباط اجتماعی و حدیثی با هیچ نوع از غالیان را جایز نمی‌دانستند؛ بنابراین نمی‌توان «متهمان به غلو» را «غالی» در اصطلاح شرعی دانست. بلکه معمولاً اصطلاحی نوپدید و براساس سلیقه‌ای شخصی بوده؛ که در بسیاری موارد حتی طبق دیدگاه خود اتهام‌زننده هم آثار شرعی «غلو» را در‌پی‌نداشته ‌است. برخی موارد هم بنابر اصطلاح شرعی بوده؛ اما در تطبیق آن خطا رخ داده که در ادامه متهم تبرئه شده. یا دلالت ابتدایی روایتی بوده که بر پایۀ شواهدی، مصلحتی بودن آن روشن شده‌است.
کلیدواژه‌ها