قاعده «عرض حدیث بر قرآن» جایگاهی محوری در گفتمان نقد محتوایی اخبار در اندیشه امامیه دارد. این پژوهش با رویکردی تحلیلی - تطبیقی و باهدف ترسیم دو خوانش از این قاعده است: خوانشی که معیار را موافقت یا مخالفت لفظی با نصّ قرآن می‌دانست، تا خوانش انسجام‌محوری که معیار را هماهنگی با روح کلی، اهداف و منظومه معرفتی قرآن قلمداد می‌کند. برای نیل به این هدف، ابتدا با تحلیل ساختاری مجموعه روایات باب عرض، لسان‌های «اثبات» و «نفی» تفکیک و چالش‌های آن تبیین می‌گردد. سپس، با واکاوی آرای شاخص عالمان امامی، مسیر این تحول فکری که دایره شمول قاعده را به «مخالفت تباینی» محدود می‌کرد (نزد امثال آقاضیاء عراقی و آخوند خراسانی)، تا کشف افق‌های نوینی که در آن قاعده به ابزاری برای «نقد داخلی حدیث» و سنجش «انسجام باروح تشریع» ارتقا می‌یابد (در اندیشه شهید صدر و آیت‌الله سیستانی)، پیگیری می‌شود. تطبیق این دو الگوی تفسیری بر مصادیقی چون روایات مرتبط با اکراد، ولدالزنا و برخی فروعات فقهی چالش‌برانگیز، نشان می‌دهد که نظریه انسجام‌محور نه‌تنها ظرفیت حل تعارضات پیچیده را دارد، بلکه با ارائه چارچوبی حکمت بنیاد و کل‌نگر، پویایی، انعطاف و توان پاسخگویی اجتهاد را در مواجهه با مسائل مستحدثه به طور چشمگیری افزایش می‌دهد. نتیجه آنکه تحول فهم قاعده عرض، دگردیسی روش‌شناختی از یک ابزار سلبی به مکانیسمی ایجابی است که پویایی و حکمت‌بنیادی اجتهاد امامیه را تضمین می‌کند.