مطالعات فقه الحدیثی

مطالعات فقه الحدیثی

دعای ابوحمزه ثمالی: از مضمون تا نظام کاربرد تحلیل مضمون شبکه ای در فقه الحدیث

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران؛ دانش آموخته سطح چهار، تفسیر و علوم قرآن، حوزه علمیه
2 دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
چکیده
مسئله اصلی این پژوهش امکان سنجی استخراج نظام و شبکه مفاهیم بنیادین دعای ابوحمزه با روش تحلیل مضمون شبکه ای به مثابه یکی از ابزارهای نوین فقه الحدیث است و به طور خاص به این پرسش پاسخ می دهد که مضامین پایه و نظام های معارفی بخش نخست این دعا کدام است؟ تاکنون با با این رویکرد و با محوریت این پرسش دعای ابوحمزه واکاوی نشده است. روش وروند تحقیق چنین بود که متن دعا – بخش اول- پس از کدگذاری و استخراج مفاهیم، در سه سطح مضامین پایه، سازمان‌دهنده و فراگیر تحلیل شد تا شبکه مفهومی حاکم بر آن آشکار گردد. یافته‌های پژوهش نشان داد که ساختار معنایی بخش ابتدایی دعای ابوحمزه ثمالی در قالب سه مضمون فراگیرِ «نظام عبودیت و سلوک بندگی»، «نظام ربوبیت و رحمت الهی» و «نظام ارتباط و مناجات انسان با خداوند» سامان یافته است. مفاهیم بنیادینی همچون فقر وجودی، تواضع، خوف و رجاء، هدایت، رحمت، مغفرت، مناجات و ارتباط قلبی با خداوند، در قالب شبکه‌ای منسجم با یکدیگر پیوند دارند. همچنین، تحلیل روابط میان مضامین نشان داد که این بخش از دعا، نظامی معرفتی و تربیتی را بازنمایی می‌کند که در آن، عبودیت انسان، ربوبیت الهی و ارتباط معنوی با خداوند، ارکان اصلی سلوک معنوی و خودسازی انسان را تشکیل می‌دهند. برآیند کلی پژوهش نشان می‌دهد که بخش ابتدایی دعای ابوحمزه ثمالی صرفاً متنی عبادی نیست، بلکه واجد نوعی نظام انسان‌شناختی، خداشناختی و عرفانی منسجم است. یافته‌ها بیانگر آن است که روش تحلیل مضمون شبکه‌ای، ظرفیت بالایی در کشف ساختارهای معنایی متون دینی دارد.
کلیدواژه‌ها