1
گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد ایران
2
دانشجوی دکتری گروه علوم قرآنی و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی و دانشآموخته سطح سه حوزه علمیه خراسان، مشهد،
چکیده
عطسه پدیدهای طبیعی است که در منابع دینی برای آن اذکار و آثاری ویژه ذکر شده است. در این میان، روایتی از امام صادق(ع) در کتاب کافی درباره عطسه نقل گردیده که مضمونی بهظاهر دشوار دارد: هرگاه شخصی عطسه کند و دست بر بینی نهد و بگوید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْداً کَثِیراً کَمَا هُوَ أَهْلُهُ و صَلَّى اللَّهُ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ»، از سوراخ چپ بینی او پرندهای بیرون میآید، کوچکتر از ملخ و بزرگتر از مگس، که تا زیر عرش پرواز میکند و تا روز قیامت برای وی استغفار مینماید. چالش اصلی این حدیث، واژه «طائر» و چگونگی خروج آن بر اثر عطسه و ذکر است که فهم روایت را دشوار ساخته است. این پژوهش با روش توصیفی‑تحلیلی و رویکرد فقهالحدیثی سامان یافته و سه فرضیه اصلی در باب ماهیت طائر (پرندهٔ واقعی مادی، ذرات عطسه، نماد نحوست و شومی) را بررسی و ادله و شواهد هر یک را ارزیابی کرده است. سرانجام، با نقد و تحلیل فرضیهها بر پایه معیارهای دلالی و نیز شواهد قرآنی و روایی، فرضیه «صورت ملکوتی عمل» بهعنوان نظریه معیار برگزیده شده است. بر اساس این تبیین، مراد از «طائر» تجسّد مثالی و ملکوتی عمل صالح است که با این ذکر تحقق مییابد و تا روز قیامت برای صاحب ذکر تسبیح و استغفار میکند. این تفسیر، افزون بر هماهنگی با واژگان روایت و نسخههای دیگر حدیث، با آیات و روایات مربوط به تجسّم اعمال و نیز احادیثی که از آفریده شدن پرندگان ملکوتی از اذکار سخن گفتهاند، کاملاً سازگار است.
