1
استادیار دانشگاه سیستان و بلوچستان،دانشکده الهیات،گروه علوم قرآن و حدیث، ایران؛
2
دانشگاه سیستان و بلوچستان
3
دانشگاه پیام نور؛ واحد تفت
چکیده
پژوهش حاضر به تبیین معنای تأویل حدیث در اندیشه آیتالله شهید محمدباقر صدر و بازسازی مبانی نظری و عملی آن میپردازد و میکوشد نسبت تأویل را با مفاهیم همسو، از جمله بطوننگری، تفسیر ادبی، جمع میان اخبار و شیوههای حل تعارض روایات، روشن سازد. پرسش اصلی این است که تأویل در دستگاه فکری صدر چه جایگاهی دارد و بر چه مبانی معرفتشناختی، دلالی و نقلی استوار است. فرضیه پژوهش آن است که تأویل نزد صدر فرایندی عقلانی و ضابطهمند در چارچوب «اجتهاد در نص» بهشمار میرود که تنها پس از تثبیت مدلول استعمالی و در صورت سقوط ظهور به سبب قرینه یا دلیل قطعی، همچون حکم عقل قطعی، دلالت قطعی قرآن، سیاق و غرض تشریعی و مقاصد شریعت، موجه میگردد. روش پژوهش توصیفی‑تحلیلی و مبتنی بر تحلیل محتوای متنی و مطالعه تطبیقی نمونههای کاربردی در آثار اصولی و تفسیری صدر است. یافتهها نشان میدهد تأویل در نگاه او نه خروج بیضابطه از ظاهر و نه تفسیر به رأی، بلکه عبور روشمند از مدلول استعمالی به مدلول جدی و مقصودی شارع است که از طریق فهم شبکهای نصوص، تحلیل سیاق تشریعی و سنجش هماهنگی با ساختار کلان شریعت سامان مییابد. همچنین بازسازی الگوی عملی صدر نشان میدهد این فرایند در پنج مرحله، از تثبیت ظهور تا تعیین مدلول نهایی، قابل صورتبندی است. بدینسان، تأویل در منظومه فکری صدر بخشی بنیادین از فرآیند استنباط و ساماندهی نسبت عقل و نقل در فهم روایات بهشمار میآید.
