1
گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد ایران
2
دانشگاه علوم اسلامی رضوی
چکیده
عطسه پدیدهای طبیعی است که در منابع دینی برای آن اذکار و آثار خاصی بیان شده است. روایتی از امام صادق(ع) در کافی درباره عطسه نقل شده که مضمونی بهظاهر دشوار دارد: هرگاه کسی عطسه کند و دست بر بینی نهد و بگوید: «الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ، الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْداً کَثِیراً کَما هُوَ أَهْلُهُ، وَ صَلَّى اللَّهُ عَلى مُحَمَّدٍ النَّبِیِّ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ»، از سوراخ چپ بینی او پرندهای کوچکتر از ملخ و بزرگتر از مگس بیرون میآید که تا زیر عرش پرواز میکند و تا روز قیامت برای او استغفار مینماید. چالش اصلی این حدیث، خارج شدن «طائر» بر اثر عطسه و ذکر است که فهم آن را با دشواری روبهرو ساخته است. در این پژوهش که با روش توصیفی_تحلیلی و با رویکرد فقهالحدیثی سامان یافته، سه فرضیه اصلی درباره ماهیت طائر (پرندهٔ واقعی مادی، ذرات عطسه، خروج نحوست و شومی) بیان شده و ادله و شواهد هر یک مورد بررسی قرار گرفته است. در نهایت، با ارزیابی نقادانه فرضیهها بر اساس معیارهای دلالی و شواهد قرآنی و روایی، فرضیه «صورت ملکوتی عمل » بهعنوان نظریه معیار برگزیده شده است. بر پایه این تبیین، مراد از «طائر» صورت مثالی و ملکوتی عمل صالح است که با این ذکر تجسم مییابد و تا قیامت برای صاحب ذکر تسبیح و استغفار میگوید. این تبیین افزون بر همسویی با واژگان روایت و نسخه دیگر حدیث، با آیات و روایات تجسم اعمال و نیز روایات خلقت پرندگان ملکوتی از اذکار کاملاً همخوانی دارد.
