مطالعات فقه الحدیثی

مطالعات فقه الحدیثی

تحلیل فقه الحدیثی گزارش‌های تقبیح رد احسان از اصالت تا معنا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد ایران
2 خراسان رضوی، مشهد، دانشگاه رضوی
چکیده
برخی از گزاره‌هایی که در میان عامه مردم به عنوان حدیث شهرت دارند و حتی در برخی منابع متأخر و معاصر گزارش شده‌اند، در منابع متقدم معتبر گزارش نشده و از سند قابل قبولی هم برخوردار نیستند. برای تمایز این گزاره‌ها از احادیث معتبر، شایسته است آنها مورد بررسی سندی و محتوایی قرار گیرند. یکی از این گونه گزاره‌ها، عبارت «لَا یَرُدُّ الْإِحْسَانَ إِلَّا الْحِمَارُ» است که در محاورات عرفی از آن به عنوان حدیث یاد می‌شود و معمولا برای درتنگنا قرار دادن مخاطب برای پذیرش هدیه، مورد استفاده قرار می‌گیرد. این جستار که با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و به شیوه توصیفی – تحلیلی سامان داده شده، به این نتیجه دست یافته است که این گزاره در هیچ منبعی از منابع حدیثی متقدم و متأخر به عنوان حدیث گزارش نشده است. به نظر می‌رسد این گزاره، صورت تغییر یافته حدیث «لَا یَرُدُّ الْکَرَامَةَ إِلَّا الحِمَارٌ/ لَایَأْبَى الْکَرَامَةَ إِلَّا حِمَارٌ و...» باشد که به طور گسترده در منابع معتبر حدیثی با عبارت مختلف گزارش شده و از سندی معتبر برخوردار است. به رغم نزدیکی مفهومی دو واژه احسان و کرامت، بین آن دو تفاوت وجود دارد، احسان هر گونه نیکی به دیگری را شامل می‌شود در حالی که کرامت ناظر به آن نیکی است که برای تکریم و تعظیم انجام می‌شود. از بررسی محتوایی سه دسته روایت، به دست آمد که با توجه به قرائنی مانند تشبیه رد کرامت به «فعل حمار»، معرفی کردن عطر به عنوان برترین کرامت بویژه با توصیف عطر به «أخفه محملاً و أطیبه ریحاً» و نظر برخی محدثان و فقیهان، این روایات ناظر به پسندیده بودن کرامت و تقبیح و تحقیر رد آن از نظر اخلاقی است نه الزام به پذیرش و ممنوعیت رد آن.
کلیدواژه‌ها